Ý tưởng Bitcoin “an toàn trước lượng tử” này loại bỏ key-path của Taproot, chấp nhận phí cao hơn

Các nhà phát triển đóng góp cho Bitcoin vừa hoàn tất một cột mốc về tài liệu kỹ thuật mà cộng đồng crypto trên Twitter đã phản ứng như thể đây là một bản vá khẩn cấp liên quan đến rủi ro lượng tử. Thực tế không phải vậy.

Ngày 11/2, một đề xuất về loại đầu ra mới mang tên Pay-to-Merkle-Root (BIP-0360) đã được hợp nhất vào kho lưu trữ chính thức của Bitcoin Improvement Proposals (BIP). Không có node nào phải nâng cấp và cũng chưa có mốc thời gian kích hoạt. Ngay trong kho BIP cũng nêu rõ: việc công bố không đồng nghĩa với đồng thuận, triển khai, hay thậm chí đánh giá rằng đề xuất đó là tốt. Đơn giản, đây mới chỉ là một bản đặc tả đạt ngưỡng để được ghi nhận chính thức.

Điểm đáng chú ý không nằm ở việc hợp nhất tài liệu, mà ở bức tranh lớn hơn: cộng đồng phát triển Bitcoin đang đối mặt với bài toán chuyển đổi dài hạn — thứ không thể giải quyết chỉ bằng mật mã học tinh vi. Lộ trình nâng cấp của Bitcoin vốn chậm, việc điều phối rất khó, và những rủi ro xác suất thấp nhưng hậu quả cao buộc phải được chuẩn bị trước nhiều năm, ngay cả khi chưa có đồng thuận rằng mối đe dọa là hiện hữu.

Khác biệt giữa taproot hiện tại và P2MR

Có thể hiểu P2MR như một phiên bản Taproot đã loại bỏ một thành phần quan trọng.

Đầu ra Taproot hiện nay (P2TR) gắn với một public key đã được tinh chỉnh. Khi chi tiêu, người dùng có hai lựa chọn:

• key-path: dùng chữ ký đơn giản, trông giống giao dịch Bitcoin thông thường

• script-path: công bố một script trong cây Merkle và bằng chứng nó thuộc cam kết ban đầu

Phần lớn giao dịch Taproot dùng key-path vì nhỏ gọn, chi phí thấp và không tiết lộ các điều kiện chi tiêu khác.

P2MR loại bỏ hoàn toàn key-path. Đầu ra chỉ cam kết trực tiếp tới Merkle root của cây script, không có internal key và không có tùy chọn chi tiêu bằng khóa.

Mọi giao dịch chi tiêu đều phải công bố script và bằng chứng Merkle. Điều này khiến dữ liệu lớn hơn (tối thiểu 103 byte so với khoảng 66 byte của key-path Taproot) và chi phí cao hơn. Đánh đổi này là có chủ đích: P2MR loại bỏ bề mặt tấn công luôn tồn tại khi public key được lộ diện trên chuỗi.

Tấn công phơi lộ dài hạn và ngắn hạn

BIP-0360 mô tả rủi ro lượng tử theo hai mô hình tấn công.

Tấn công phơi lộ dài hạn nhắm vào dữ liệu đã công khai trên chuỗi — ví dụ public key trong UTXO chưa chi tiêu — tồn tại trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Khi đó, kẻ tấn công có thể dùng máy tính lượng tử trong tương lai để bẻ khóa ngoại tuyến, không chịu áp lực thời gian, chỉ cần đủ năng lực tính toán để suy ra private key từ public key.

Tấn công phơi lộ ngắn hạn diễn ra trong khoảng thời gian giao dịch còn chờ xác nhận, thường chỉ vài giây đến vài phút. Kẻ tấn công phải khôi phục private key cực nhanh để chiếm quyền chi tiêu.

BIP-0360 cho rằng tấn công ngắn hạn đòi hỏi hệ thống lượng tử mạnh hơn nhiều. Các chữ ký hậu lượng tử được xem là lớp phòng vệ cho cửa sổ thời gian này. P2MR không giải quyết rủi ro ngắn hạn, nhưng loại bỏ bề mặt rủi ro dài hạn đối với các chức năng kiểu Taproot.

Rào cản lớn nhất là thời gian chuyển đổi

Dù máy tính lượng tử đủ sức phá mật mã đường cong elliptic có thể còn cách nhiều năm hoặc nhiều thập kỷ, việc đưa đề xuất từ bây giờ phản ánh thực tế: tốc độ nâng cấp của Bitcoin rất chậm.

Một lộ trình chuyển đổi an toàn cần nhiều giai đoạn nối tiếp: đặc tả, triển khai, rà soát, tranh luận kích hoạt, hỗ trợ từ ví và sàn, giáo dục người dùng, rồi di chuyển tài sản dần dần. Mỗi giai đoạn có thể kéo dài hàng tháng đến hàng năm. Bắt đầu sớm tạo ra quyền lựa chọn trong tương lai; chờ chắc chắn mới làm thì thường đã quá muộn.

Tinh thần của BIP-0360 là “chuẩn bị, không hoảng loạn”. Đề xuất không khẳng định máy tính lượng tử sẽ phá Bitcoin vào một mốc năm cụ thể, mà hướng tới một loại đầu ra gốc tapscript có rủi ro thấp, nhằm giảm thời gian phơi lộ trước khi chữ ký hậu lượng tử sẵn sàng.

Chuyển đổi tự nguyện, không tự động bảo vệ

Ngay cả khi P2MR được kích hoạt — điều còn phụ thuộc vào đồng thuận rộng rãi và một đợt soft fork thành công — cơ chế này vẫn mang tính tự chọn.

Ví sẽ bổ sung loại địa chỉ mới (bắt đầu bằng bc1z, SegWit version 2). Người dùng muốn giảm rủi ro phơi lộ dài hạn có thể tạo địa chỉ P2MR và chuyển coin sang đó. Các đầu ra Taproot hiện tại vẫn chi tiêu theo quy tắc cũ, không có cơ chế bảo vệ hồi tố.

Quá trình chuyển đổi, nếu xảy ra, sẽ tương tự các lần nâng cấp trước: người dùng tiên phong đi trước, sàn và đơn vị lưu ký hỗ trợ dần theo thời gian, số đông chỉ chuyển khi thấy lợi ích rõ ràng.

Đối với nhà đầu tư nhỏ lẻ, động lực có thể mơ hồ. Nhưng với các tổ chức lưu ký nắm giữ dài hạn, rủi ro phơi lộ dài hạn là vấn đề nghiêm túc. P2MR cho phép tiếp tục dùng script nâng cao (đa chữ ký, vault khóa thời gian…) đồng thời tránh việc public key nằm lộ trên chuỗi quá lâu.

Đánh đổi là có thật: giao dịch P2MR tốn phí hơn và làm lộ việc dùng script tree, giảm một phần lợi ích riêng tư so với key-path Taproot. Với người ưu tiên phí thấp và riêng tư, key-path vẫn là lựa chọn phù hợp hơn.

Những yếu tố có thể cản trở

P2MR hiện chỉ là bản nháp. Để kích hoạt cần thuyết phục operator node, miner, developer và người dùng kinh tế rằng lợi ích vượt chi phí điều phối.

Các ý kiến phản đối có thể xoay quanh: rủi ro lượng tử còn quá xa, suy giảm riêng tư do bắt buộc script-path, phí cao hơn vì dữ liệu lớn hơn, hoặc không cần thiết nếu chữ ký hậu lượng tử đến sớm hơn dự kiến.

Ngoài ra, tiêu chuẩn chữ ký hậu lượng tử vẫn đang được hoàn thiện, kích thước và chi phí xác minh còn khác biệt lớn. Nếu các phương án chiến thắng không tương thích tốt với khung script-path của P2MR, giá trị nền tảng của đề xuất sẽ giảm.

Điều thực sự đang được đặt cược

Ở góc nhìn rộng hơn, P2MR phản ánh cách Bitcoin ra quyết định trong điều kiện bất định. Đề xuất không khẳng định khi nào rủi ro lượng tử trở thành mối đe dọa, cũng không chắc phương án hậu lượng tử nào sẽ thắng. Thay vào đó, nó lập luận rằng nên tạo sẵn một lựa chọn hôm nay để giảm rủi ro ngày mai.

Tranh luận vì thế chuyển từ “rủi ro lượng tử có thật không?” sang “nên xây dựng bao nhiêu quyền lựa chọn phòng ngừa?”. Người nắm giữ dài hạn và đơn vị lưu ký có xu hướng coi trọng lựa chọn này hơn, trong khi người dùng phổ thông có thể thấy khó biện minh cho đánh đổi chi phí và riêng tư.

Không có cơ quan trung ương nào có thể ép buộc nâng cấp. Mạng lưới tiến hóa thông qua phối hợp tự nguyện. BIP-0360 hiện đã được ghi nhận chính thức — còn việc nó có trở thành một phần của quy tắc đồng thuận hay không sẽ phụ thuộc vào nhiều năm tranh luận, thử nghiệm và điều phối phía trước.

• Bitcoin có thể sớm tạo đáy, suy thoái 2026 chỉ là kịch bản phụ
• Giá Bitcoin trở lại 69.000 đô la khi các trader nhỏ lẻ gây áp lực lên vị thế short

Hoà Thân